พิพิธภัณฑ์ผีตาโขน ที่ด่านซ้าย จังหวัดเลย

ที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ห่างจากอำเภอเมือง 82 กม. พิพิธภัณฑ์ผีตาโขนตั้งอยู่ภายในวัดเลย ที่แห่งนี้เราจะได้ศึกษาและเรียนรู้เกี่ยวกับงานประเพณีบูญหลวงและการละเล่นผีตาโขน รวมถึงประวัติความเป็นมาของอำเภอด่านซ้ายอีกด้วย

ด้านในอาคารพิพิธภัณฑ์เรือนไม้ ภายในรวบรวมเอาวัฒนธรรมและประเพณีของด่านซ้ายมาจัดแสดงไว้ โดยแบ่งออกเป็น 6 ส่วนด้วยกันค่ะ ส่วนแรกคือห้องเมืองด่านซ้ายและพระธาตุศรีสองรัก แสดงประวัติศาสตร์ของชาวด่านซ้ายตั้งแต่เมื่อ 400 ปีที่ผ่านมา รวมถึงประวัติตำนานพระธาตุศรีสองรัก

ส่วนที่ 2 เป็นห้องผีตาโขน แสดงเกี่ยวกับงานประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน ประวัติความเป็นมาของผีตาโขน การทำหน้ากากของผีตาโขนในรูปแบบต่างๆ ตลอดจนคติความเชื่อเกี่ยวกับการละเล่นผีตาโขน ซึ่งประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขนนั้นเป็นงานบุญใหญ่ที่รวมเอา “งานบุญพระเวส” และ “งานบุญบั้งไฟ” เข้าไว้ด้วยกันเป็นงานบุญเดียว และภายในงานบุญนี้เองก็จะมีกองทัพผีตาโขนออกมาช่วยสร้างความสนุกสนานในงานค่ะ

สำหรับที่มาของคำว่า “ผีตาโขน” บ้างก็ว่าน่าจะมาจากการที่ผีเหล่านี้สวมหน้ากากคล้ายลักษณะของหัวโขน แต่เดิมบางคนเรียกว่า “ผีตาขน” แต่ก็หาความหมายไม่ได้ชัดแจ้ง และจากคำบอกเล่าเรื่องราวว่า เมื่อครั้งที่พระเวสสันดรและนางมัทรีเดินทางออกจากป่ากลับสู่เมือง บรรดาผีป่าและสัตว์นานาชนิดต่างก็อาลัยรัก จึงพากันแห่แหนแฝงตัวมากับชาวบ้านเพื่อส่งทั้งสองพระองค์กลับเมือง เรียกว่า “ผีตามคน” ต่อมาจึงเพี้ยนเป็น “ผีตาโขน” ในที่สุด

เดินต่อไปยังห้องที่ 3 เป็นห้องสื่อวิดีทัศน์ ฉายภาพเรื่องราวของเมืองด่านซ้าย ประเพณีงานบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน พร้อมแสดงนิทรรศการแหล่งท่องเที่ยวในอำเภอด่านซ้าย อาหารพื้นเมือง และบุคคลสำคัญของด่านซ้าย

ตามด้วยห้องที่ 4 ว่าด้วยเรื่องของดีเมืองด่านซ้าย แสดงสาระความรู้ที่ชาวด่านซ้ายภูมิใจ เช่น สมุนไพรพื้นบ้าน แหล่งท่องเที่ยว ข้อมูลพื้นบ้านอำเภอด่านซ้าย

เดินไปยังส่วนที่ 5 เราจะได้ชมการสาธิตการทำหน้ากากผีตาโขนค่ะ โดยจะมีการสาธิตในทุกวันเสาร์และอาทิตย์ เพื่อให้ผู้ที่ไม่มีโอกาสมาร่วมงาน ได้มาชมงานศิลปะพื้นบ้านอันเป็นเอกลักษณ์นี้ค่ะ ซึ่งหน้ากากผีตาโขน ส่วนหัวทำด้วยหวดนึ่งข้าวเหนียวนำมาหักพับขึ้นให้มีลักษณะคล้ายหมวก ส่วนหน้าทำจากโคนมะพร้าวถากเป็นรูปหน้ากาก แล้วเจาะช่องตา สำหรับจมูกของผีตาโขนนั้น ในสมัยก่อนจะมีขนาดเล็กคลายจมูกของคนธรรมดาทั่วไป แต่ในปัจจุบันมักทำในลักษณะยาวแหลมคล้ายงวงช้าง โดยทำจากไม้นุ่นซึ่งเป็นไม้เนื้ออ่อน นำมาแกะเป็นรูปทรงต่างๆ ส่วนเขาทำจากปลีมะพร้าวแห้งนำมาตัดเป็นขนาดและรูปทรงตามต้องการ

การประกอบส่วนต่างๆ ของหน้ากาก ส่วนหัวหน้าและเขาก็ใช้เชือกเย็นติดเข้าด้วยกัน ส่วนจมูกยึดติดกับหน้ากากโดยใช้ตะปูยึดจากด้านใน การตกแต่งลวดลายต่างๆ ในปัจจุบันนิยมใช้สีน้ำมันหรือใช้สีจากธรรมชาติ เช่น ขมิ้น ปูนขาว ขี้เถ้า ปูนแดง เขม่าไฟ เมื่อตกแต่งลวดลายเสร็จแล้ว ด้านหลังจะใช้เศษผ้าเย็บต่อจากหน้ากากและหวดให้คลุมส่วนคอจนถึงไหล่

หลังจากที่เราได้ดูการสาธิตการทำหน้ากากผีตาโขน และได้ลองออกแบบวาดหน้ากากผีตาโขนของตัวเองแล้ว เราก็เดินออกไปยังส่วนสุดท้าย คือร้านขายของที่ระลึกซึ่งมีของที่ระลึกสวยๆ น่ารักๆ เช่น หน้ากากผีตาโขนจิ๋ว เซรามิกรูปผีตาโขน แม่เหล็กติดตู้เย็น รวมถึงหน้ากากผีตาโขนขนาดเล็กขนาดใหญ่ ให้เราซื้อเป็นของฝาก หรือนำไปประดับที่บ้านค่ะ

งานประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขนจะจัดขึ้นเพียงปีละหนึ่งครั้งเท่านั้น หากมีโอกาสแนะนำให้ไปเที่ยวห้ได้สักครั้งเลยค่ะ แล้วจะได้พบกับความสนุกสนานและความเป็นเอกลกษณ์ของงานประเพณี แต่หากยังไม่มีโอกาส เราขอแนะนำพิพิธภัณฑ์ผีตาโขนวัดโพนชัย เป็นอีกหนึ่งสถานที่ที่ไม่ควรพลาดเมื่อไปเที่ยวด่านซ้าย

พิพิธภัณฑ์ผีตาโขนวัดโพนชัย
ที่อยู่ : ถ.แก้วอาสา อ.ด่านซ้าย จ.เลย 42120
เปิดบริการ : ทุกวัน เวลา 08.00 น. – 17.00 น. ไม่เว้นวันหยุดราชการและวันหยุดนักขัตฤกษ์
เบอร์ติดต่อ : ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอำเภอด่านซ้าย โทร.0 4289 1094
การเดินทาง : ใช้ทางหลวงหมายเลข 21 จากจังหวัดเพชรบูรณ์ไปยังจังหวัดเลย จากนั้นใช้ทางหลวงหมายเลข 2014 ไปยังอำเภอด่านซ้าย ต่อด้วยทางหลวงหมายเลข 2013 จากนั้นเลี้ยวซ้ายไปตามทางหลวงหมายเลข 2114 เข้าสู่ถนนแก้วอาสาจนถึงวัดโพนชัย